Części ciała po holendersku

Dziś niech obraz mówi sam za siebie ;)

Spójniki w języku niderlandzkim - część 1. (en, want, dus, maar)

Spójniki (de conjuncties, de voegwoorden) łączą ze sobą zdania.
Dziś przedstawiam cztery spójniki, które łączą ze sobą zdania równorzędne (de hoofdzin + de hoofdzin), a więc występuje po nich szyk prosty - czyli najpierw podmiot (het onderwerp), potem orzeczenie (de persoonsvorm). Jak to wygląda w praktyce? Ano tak:

en - i

Het was mooi weer gisteren en wij gingen naar buiten. 
Wczoraj była ładna pogoda i poszliśmy na dwór.

wij - het onderwerp - podmiot
gingen - de persoonsvorm - orzeczenie

want - bo, ponieważ

Wij gingen gisteren naar buiten want het was mooi weer.
Poszliśmy wczoraj na dwór, bo była ładna pogoda.

het - het onderwerp 
was - de persoonsvorm

maar - ale, lecz

Het regende vanochtend maar wij gingen toch naar buiten.
Z rana padał deszcz, ale my i tak wyszliśmy na dwór.

dus - więc

Het was mooi weer gisteren dus wij gingen naar buiten. 
Wczoraj była ładna pogoda, więc wyszliśmy na dwór.

Proste, prawda? Holendrzy przywiązują dużą wagę do szyku wyrazów w zdaniu (de woordvolgorde). Nadaje to mowie swoistą melodię i jest dla nich tak ważne, jak dla nas ortografia ;) Bardziej będzie to widoczne, kiedy zapoznamy się z kolejnymi spójnikami - wymagającymi szyku przestawnego. Ale o tym - innym razem ;)

Holenderskie sery

Holendrzy specjalizują się i lubują w żółtym serze (de kaas). Dlatego wchodząc do zwykłego supermarketu w Holandii na półce z żółtym serem znajdziemy co najmniej kilkanaście gatunków tegoż. Czym się one różnią, poza marką? Na co zwrócić uwagę kupując ser?  Przede wszystkim na czasem dojrzewania i zawartość tłuszczu.

1) Czas dojrzewania można rozpoznać po następujących opisach:

jong - młody, dojrzewał 4 tygodnie (miękki, jasnożołty)

jong belegen - młody - przeleżały, 8 - 10 tygodni

belegen - przeleżały, 16 - 18 tygodni

extra belegen - długo przeleżały, 7 - 8 miesięcy

oude kaas - stary ser, 10 - 12 miesięcy (twardy, podczas jedzenia skrzypi w zębach).

2) O zawartości tłuszczu informuje nas napis np.: 20+ (bardzo chudy ser), 60+ (śmietankowy). Nie jest to jednak procent tłuszczu w całym serze, a jedynie w części suchej tego sera (tej części po odciągnięciu wody). Trochę to skomplikowane ;) Niemniej jednak oznacza to, że np.: ser Brie 60+, który ma 40% wody i 60% masy suchej, zawiera w rzeczywistości 36% tłuszczu (60% x 60% = 36%).

I jeszcze kilka zdjęć z serowego świata:

Ser Gouda (Ranveig, Wikipedia Commons)

To najpopularniejszy rodzaj, dzięki któremu o mieście Gouda słyszeli chyba wszyscy ;) 

Do produkcji 1 kg sera potrzeba 10 l mleka.

Gouda, rynek  (Wikipedia Commons)

A tak sprzedawano sery kiedyś. Dziś targi sera istnieją głównie jako atrakcja turystyczna. 

Jeden taki krążek waży 15 kg! 

Sklep z serami (Gouwenaar, Wikipedia Commons)

Dziś sery kupuje się w takich oto sklepach, jak ten powyżej. 

Ser Edamski (Wikipedia Commons)

Ten ser też wygląda znajomo, prawda? Pochodzi z miasteczka Edam. Waga takiej kuli to ok 1,7 kg. 

Ser z Lejdy (Edwtie, Wikipedia Commons)

A tutaj widzimy ser jest z kminkiem - gratka dla prawdziwych smakoszy ;) 

Ser z pesto (dekaasfabriek.nl) 

To już bardziej nowoczesny ser, z dodatkiem pesto. 

Ser z ziołami (goudsecheeseshop.nl)

Jest też ser czerwony, również z pesto, a ponadto zawiera jeszcze pomidory, paprykę i zioła. 

I tak można wymieniać bez końca. Dziś każdy może sobie wybrać swój własny smak. Mi najbardziej odpowiadają sery młode, tradycyjne, bez dodatków. Jakiś czas temu zauważyłam, że nawet polskie supermarkety sprowadzają holenderskie sery. Wybór jest wtedy nieco mniejszy, zawsze to jednak okazja do poznania innego kawałka świata własnym językiem ;) 

A Wy lubicie ser? Macie swojego faworyta wśród serowych produktów?

Czasowniki modalne w języku niderlandzkim

Modale werkwoorden - czasowniki modalne - te najczęściej używane, nakazują, zakazują, wyrażają potrzebę, chęć lub też możliwość. Dziś przedstawiam ich odmianę w czasie teraźniejszym (o.t.t. - onvoltooid tegenwoordige tijd). Czasowniki modalne występują razem z bezokolicznikiem, który w takiej sytuacji znajduje się na końcu zdania. 

moeten - musieć 

ik moet 
jij moet 
hij / zij / het / u moet 

wij moeten
jullie moeten
zij moeten 

Uwaga: zaprzeczenie niet moeten oznacza zakaz, a nie brak konieczności! 

Np.: Dat moet jij niet doen. Tego nie wolno ci robić. 

mogen - móc, lubić

ik mag
jij mag 
hij / zij / het / u mag

wij mogen
jullie mogen
zij mogen

hoeven - potrzebować, 

ik hoef
jij hoeft 
hij / zij / het  hoeft
u hoeft 

wij hoeven
jullie hoeven
zij hoeven

Uwaga: czasownik hoeven wymaga dodatku w postaci te przed bezokolicznikiem!
A zaprzeczenie niet hoeven można przetłumaczyć jako nie musieć. 

Np.: U hoeft niet te kiezen. Nie musi pani / pan wybierać.

willen - chcieć

ik wil 
jij wil / wilt *
hij / zij / het wil
u wil / wilt **

wij willen
jullie willen
zij willen

kunnen - umieć, móc

ik kan
jij kan / kunt *
hij / zij / het  kan 
u kan / kunt **

wij kunnen
jullie kunnen
zij kunnen

zullen - odnosi się do przyszłości, postanowień lub przewidywań, w języku polskim wyrażany jako będzie, będą, będziecie itp.

ik zal
jij zal / zult *
hij / zij / het  zal
u zal / zult **

wij zullen
jullie zullen
zij zullen

* obie formy są prawidłowe, jij zal / kan / wil są może częściej używane i nieformalne. Ponadto słówko jij nie zawsze oznacza konkretną osobę, czasem używa się go do wyrażenia ogólnych stwierdzeń. I w tych wypadkach niektórzy zalecają właśnie takie formy czasowników modalnych. Np.: 

Dat kan je toch niet doen. Tego przecież nie można zrobić.

Forma jij zult / kunt / wilt jest używana w odniesieniu do konkretnej osoby. Np.: 

Dat kun jij toch niet doen. Tego przecież nie możesz zrobić. 

(Spostrzegawcze oko zauważyło z pewnością, że w powyższym przykładzie znikło t na końcu słowa kun - to wynik inwersji. Jeśli orzeczenie staje przed jij, to literka t z końcówki tegoż orzeczenia się ulatnia.)

** tutaj również obie formy są możliwe. U zal / kan / wil to formy postrzegane przez Holendrów jako mniej formalne, toteż częściej słychać i widać jednak u zult / kunt / wilt. Belgowie obie formy traktują równorzędnie. 

Holenderskie saboty, drewniaki, chodaki...

Kto choć raz otarł się o Holandię, z pewnością widział tradycyjne drewniane buty - de klompen - czy to ozdobione i pomalowane jako pamiątki sprzedawane na ulicy, czy też zwykłe, bezbarwne na nogach rolnika lub robotnika. 

Holenderskie drewniaki (Wikipedia Commons)

Początkowo jednak był to francuski wynalazek, który w średniowieczu podbił Europę. Saboty zastąpiły skórzane sandały, gdyż były wyższe, bezpieczniejsze, lepiej chroniły nogę przed zimnem, brudem i ulicznymi ściekami. Czasem dla wygody na sandały zakładano drewniaki.

Fazy powstawania sabota (Wikipedia Commons)

Ręczne wykonanie jednego drewniaka zajmowało ongiś półtorej godziny. Od początku były rzeźbione z jednego kawałka drewna (zazwyczaj topoli lub wierzby), co dawało im większą wytrzymałość. Dziś maszyny skróciły ten czas do pięciu minut. A popyt na saboty jest - głównie wśród mieszkańców holenderskich wsi i turystów. Aczkolwiek chodzenia w takim obuwiu trzeba się nauczyć, gdyż dla początkujących drewniaki są niewygodne, spadają i obcierają. 

Największy sabot z jednego kawałka drewna, Enter, Holandia (Wikipedia Commons) 

Jak Wam się widzą takie buty? Ja przymierzyłam je raz, ale moje polskie stopy nie zadomowiły się w holenderskich sabotach nawet na siedząco, o chodzeniu nie było mowy, a na dłuższą naukę się nie zdecydowałam ;) Niemniej podoba mi się ich kształt, zwłaszcza ten wywinięty czubek :) 

Miesiące i pory roku po holendersku

Pory roku (M.Wewel, Wikipedia Commons)

Dni tygodnia już znamy, czas na miesiące:

het jaar - rok
januari - styczeń
februari - luty
maart  - marzec
april - kwiecień
mei - maj
juni - czerwiec
juli - lipiec
augustus - sierpień
september - wrzesień
oktober - październik
november - listopad
december - grudzień

de seizoenen -  pory roku
de lente, het voorjaar - wiosna
de zommer - lato
de herfst, het najaar - jesień
de winter - zima

Dni tygodnia po holendersku

Ostatnio było z grubej, gramatycznej rury, więc dziś krótko i treściwie - nazwy dni tygodnia:

maandag - poniedziałek
dinsdag - wtorek
woensdag - środa
donderdag - czwartek (moje ulubione słowo - słyszycie, jak to brzmi? donderdach :) )
vrijdag - piątek
zaterdag - sobota
zondag - niedziela

I jeszcze kilka przydatnych określeń czasu:
de week - tydzień
het weekend - weekend
vandaag - dziś
morgen - jutro lub rano - zależnie od kontekstu
gisteren - wczoraj
eergisteren - przedwczoraj

I pory dnia w języku niderlandzkim:
ochtend - rano
middag - popołudnie
avond - wieczorem
nacht - noc

Znając podstawowe określenia dotyczące pór dnia możemy sami tworzyć dowolne kombinacje, np.:
vanmiddag - dziś po południu
gisteravond - wczoraj wieczorem
(Belgowie raczej używają pełnej wersji gisterenavond)
vanochtend - dziś rano
vannacht - dziś w nocy
morgenmiddag - jutro po południu

Warto wiedzieć, że jeśli robimy coś regularnie każdego poranka, popołudnia lub wieczoru, używamy wtedy nietypowej liczby mnogiej:

's ochtends - każdego poranka
's morgens - każdego poranka (forma rzadziej używana)
's middags - każdego popołudnia
's avonds - wieczorami
's nachts - nocami

Czy holenderskie dni tygodnia różnią się w praktyce od polskich? Ano różnią :) Holendrzy w poniedziałek nie robią zakupów, bo większość sklepów jest zamknięta. Niektóre otwierają swoje podwoje dopiero po południu. Za to w czwartki sklepy czynne są nawet do 22.00. To się nazywa de koopavond - wieczór zakupów.

Liczba mnoga w języku niderlandzkim

Jak tworzyć liczbę mnogą (het meervoud) rzeczowników w języku niderlandzkim?
Upraszczając temat można powiedzieć, że większość rzeczowników dostaje po prostu końcówkę -en, a pozostałe -s. To najkrótsza wykładnia zasady dla tych, którzy nie chcą lub nie potrzebują zagłębiać się w szczegóły.

Dla tych dociekliwych (lub zmuszonych do wgryzania się w gramatykę niderlandzką) napiszę o trzech sposobach tworzenia liczby mnogiej:

1) Dodajemy końcówkę -en:

het boek - de boeken  -  książka - książki
de lamp - de lampen - lampa - lampy

W tym wypadku warto pamiętać o trzech wyjątkach:

a)  s w liczbie pojedyńczej zamienia się w z w liczbie mnogiej)

het huis - de huizen - dom

b) -f w końcówce rzeczownika w liczbie pojedyńczej zamienia się w -v w liczbie mnogiej

de wolf - de wolven - wilk

c) rzeczowniki zakończone na -heid w liczbie pojedyńczej, dostają koncówkę -heden w liczbie mnogiej.
To są zazwyczaj rzeczowniki powstałe od przymiotników:

de moeilijkheid - de moeilijkheden - trudność

2) Dodajemy końcówkę -s:

a) gdy rzeczowniki składają się z więcej niż jednej sylaby i kończą się na -e, -el, -er, -em, -ie, -en

de tafel - de tafels - stół

b) gdy rzeczowniki kończą się na -eau, -é

de café - de cafés - kawiarnia

3) Dodajemy końcówkę -'s:

a) gdy rzeczowniki kończą się na -a, -i, -o, -u, -y

de mama - de mama's - mama

b) do skrótów

tv - tv's - telewizja

Wyjątkiem są skróty zakończone na -s, -x. Te dostają końcówkę -en, jak np: GPS - GPSen - nawigacja GPS.

No i jest jeszcze kilka wyjątków - do zapamiętania. Nieregularną formę liczby mnogiej w języku holenderskim posiadają rzeczowniki:

het schip - de schepen - statek
het schaap - de schepen - owca
het lid - de leden - członek (zarówno jako członek stowarzyszenia jak i męska część ciała)
de stad - de steden - miasto

To te najczęściej spotykane wyjątki.

Cała ta spisana wykładnia wygląda może trochę skomplikowanie, ale zaręczam, że w praktyce wiele form wchodzi do głowy przez osłuchanie. I potem np.: forma de bloem - de bloemen (kwiaty) będzie jedyną, która nam pasuje. A do reguł warto zajrzeć w wypadku wątpliwości.

Jak się osłuchać z językiem holenderskim

Kiedy przyjechałam do Holandii i usłyszałam ten gardłowy, charkoczący język, byłam zdziwiona, że w ogóle można się tak porozumiewać ;) Ja nie rozróżniałam żadnych wyraźnych dźwięków, nie wyodrębniałam słów - wszystko brzmiało jak bełkot. Znajomi polecali - oglądaj telewizję. Do tego jednak podeszłam ze sceptycyzmem - poziom seriali jak i większości programów jest jednakowo głupawy zarówno w Holandii jak i w Polsce. Do tego zdarza się, że i dziennikarze robią błędy językowe - a po co uczyć się z błędami?

Znalazłam swój własny sposób - audiobooki (het luisterboek). Mogę słuchać kiedy chcę - robiąc prasowanie lub gotując. No i słownictwo na wyższym poziomie niż w telewizji. Już po kilkunastu godzinach ze słuchawkami na uszach holenderski jakby nabrał kolorów, słowa zaczęły się od siebie różnić, choć znaczenia większości z nich jeszcze wówczas nie znałam.

A czego słuchałam?
Jako jeden z pierwszych wpadł mi w ręce pan Foppe - Meneer Foppe over de rooie. Pokochałam tego nieśmiałego staruszka a jego zabawnych przygód słuchałam w kółko, w sumie  kilkanaście razy i dalej mam go pod ręką.

Pan Foppe
(Rys. Joep Bertrams, www.mennerfoppe.nl)

A potem odkryłam Librivox - witrynę z legalnymi książkami mówionymi nagrywanymi przez wolontariuszy w różnych językach. Tu jest link do literatury niderlandzkiej.

A jakie Wy polecacie metody na oswojenie uszu z obcym językiem?

Dane osobowe po holendersku - jak wypełniać urzędowe formularze

Każdy kto wybiera się do Holandii na dłużej zetknie się z biurokracyjnymi wymogami. We wszystkich państwowych urzędach panuje język holenderski i urzędnicy choć często znają angielski, mają odgórny przykaz komunikowania się w swoim języku ojczystym. O ile jeszcze czasem uda się z urzędnika wydusić coś po angielsku, o tyle wszelkie dokumenty, druki i podania są już tylko po niderlandzku. Dlatego dziś kilka podstawowych pojęć, które można znaleźć na niemal każdym formularzu:

persoongegevens - dane osobowe
voornaam, voornamen - imię, imiona
naam - nazwisko
tussenvoegsel - dodatek między niektórymi niderlandzkimi imionami a nazwiskami np.: van der, van 
achternaam - nazwisko
familienaam - nazwisko rodowe
meisjesnaam - nazwisko panieńskie

BSN - burgerservicenummer - numer osobisty, odpowiednik naszego PESELu i NIPu razem wziętych.

geslacht - płeć
man - mężczyzna
vrouw - kobieta

datum - data
geboortedatum - data urodzenia
geboorteplaats - miejsce urodzenia
land - kraj
geboorteland - kraj urodzenia

nationaliteit (en) - narodowość, narodowości

adresgegevens - dane adresowe
straat - ulica
straatnaam - nazwa ulicy
huisnummer - numer domu
postcode - kod pocztowy
woonplaats - miejsce zamieszkania, (miejscowość)
provincie - prowincja, województwo

handtekening - podpis

Ciekawostką jest, że Holenderki wychodząc za mąż nie zmieniają oficjalnie swojego nazwiska. Panna Laura Smit, która poślubia pana de Jong, w dowodzie wciąż ma nazwisko Smit. W sytuacjach nieformalnych np.: przedstawiając się sąsiadom może użyć nazwiska męża. W niektórych dokumentach jej nazwisko może jednak wyglądać Laura Smit e.v. de Jong. e.v. to skrót od echtgenote van - żona.